Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, con người ngày càng tiếp nhận thông tin chủ yếu thông qua hình ảnh và các phương tiện nghe nhìn. Phim ảnh, video ngắn và nội dung đa phương tiện không chỉ là hình thức giải trí mà đã trở thành một phần của môi trường học tập, truyền thông và đời sống xã hội. Điều đó đặt ra yêu cầu mới đối với giáo dục, không chỉ giúp người học tiếp cận thông tin mà còn phải trang bị năng lực phân tích, đánh giá và sáng tạo trong môi trường truyền thông hình ảnh.
Ở góc độ này, giáo dục điện ảnh đang được nhiều quốc gia nhìn nhận như một cấu phần quan trọng của giáo dục nghệ thuật và giáo dục truyền thông. Giá trị của lĩnh vực này không nằm ở mục tiêu đào tạo số đông trở thành nhà làm phim, mà ở việc phát triển những năng lực nền tảng của công dân hiện đại, từ tư duy phản biện, khả năng sáng tạo đến sự thấu cảm và trách nhiệm xã hội.
1. Điện ảnh là một “văn bản” cần được đọc và phân tích
Trong giáo dục truyền thống, học sinh được hướng dẫn đọc văn bản để hiểu nội dung, phân tích cấu trúc và nhận diện thông điệp của tác giả. Trong xã hội đương đại, hình ảnh chuyển động cũng cần được tiếp cận theo tinh thần tương tự.
Một bộ phim không đơn thuần kể một câu chuyện. Mỗi lựa chọn về góc máy, ánh sáng, âm thanh, nhịp dựng hay cách xây dựng nhân vật đều mang chủ đích nghệ thuật và truyền tải những lớp ý nghĩa khác nhau. Khi học sinh được hướng dẫn phân tích các yếu tố này, quá trình tiếp nhận không còn dừng lại ở cảm xúc nhất thời mà chuyển thành hoạt động tư duy.
Điện ảnh cũng là một “văn bản” cần được đọc và phân tích
Việc đặt ra các câu hỏi như “Thông điệp của bộ phim là gì?”, “Quan điểm của người kể chuyện có khách quan hay không?”, “Có cách lý giải nào khác cho hành động của nhân vật?” chính là quá trình hình thành năng lực phản biện. Đây cũng là kỹ năng ngày càng quan trọng trong bối cảnh người trẻ thường xuyên tiếp xúc với lượng lớn thông tin trên môi trường số.
Nói cách khác, giáo dục điện ảnh góp phần giúp người học trở thành người tiếp nhận thông tin có chọn lọc, biết phân tích thay vì chỉ tiêu thụ nội dung một cách thụ động.
2. Học làm phim là quá trình rèn luyện tư duy liên ngành
Nếu việc xem phim giúp phát triển năng lực phân tích thì quá trình làm phim lại tạo điều kiện để người học vận dụng đồng thời nhiều kỹ năng khác nhau.
Để hoàn thành một bộ phim ngắn, học sinh cần trải qua các bước từ quan sát thực tiễn, lựa chọn vấn đề, xây dựng kịch bản, tổ chức sản xuất, quay phim, dựng hình đến trình bày sản phẩm. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi khả năng tư duy logic, giải quyết vấn đề, quản lý thời gian, phối hợp nhóm và giao tiếp hiệu quả.
Đây là những năng lực cốt lõi mà giáo dục hiện đại hướng tới. Điện ảnh vì thế không chỉ là một môn nghệ thuật mà còn là môi trường học tập liên ngành, nơi kiến thức về ngôn ngữ, lịch sử, mỹ thuật, công nghệ và kỹ năng xã hội được kết nối trong một hoạt động sáng tạo thống nhất.
Học làm phim cũng là một cách rèn luyện tư duy liên ngành
Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế sáng tạo ngày càng phát triển, việc học cách kể chuyện bằng hình ảnh còn giúp người trẻ hình thành năng lực truyền thông – một kỹ năng có giá trị trong nhiều lĩnh vực nghề nghiệp, không riêng ngành điện ảnh.
3. Giá trị đặc biệt của điện ảnh là khả năng nuôi dưỡng sự thấu cảm
Nếu tư duy phản biện giúp con người hiểu vấn đề một cách lý trí, thì sự thấu cảm giúp con người hiểu nhau bằng cảm xúc.
Nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục và tâm lý học chỉ ra rằng việc tiếp cận những tác phẩm nghệ thuật có chiều sâu, trong đó có điện ảnh, có thể góp phần mở rộng khả năng nhìn nhận thế giới từ góc nhìn của người khác. Khi theo dõi hành trình của một nhân vật, người xem được đặt vào những hoàn cảnh, lựa chọn và xung đột mà bản thân có thể chưa từng trải qua.
Chương trình chiếu phim sáng kiến “Kiến tạo Điện ảnh trong học đường”
Trong môi trường giáo dục, điều này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Học sinh không chỉ học cách đánh giá đúng – sai, mà còn học cách lý giải vì sao con người hành động khác nhau trong những hoàn cảnh khác nhau.
Sự thấu cảm được hình thành từ quá trình ấy không chỉ góp phần phát triển nhân cách mà còn tạo nền tảng cho văn hóa đối thoại, khả năng hợp tác và tinh thần tôn trọng sự khác biệt – những phẩm chất ngày càng cần thiết trong xã hội hiện đại.
4. Giáo dục điện ảnh là một phần của giáo dục công dân trong thời đại số
Sự phát triển của các nền tảng số đã làm thay đổi vai trò của mỗi cá nhân trong hệ sinh thái truyền thông. Người trẻ ngày nay không chỉ là người tiếp nhận nội dung mà còn trực tiếp sản xuất và lan truyền nội dung.
Trong bối cảnh đó, giáo dục điện ảnh không chỉ giúp học sinh biết tạo ra một sản phẩm hình ảnh, mà còn góp phần hình thành ý thức về đạo đức truyền thông, trách nhiệm xã hội, tôn trọng bản quyền và tính xác thực của thông tin.
Đây là những nội dung có mối liên hệ chặt chẽ với khái niệm năng lực công dân số – một mục tiêu đang được nhiều hệ thống giáo dục trên thế giới quan tâm.
Có thể nói, giáo dục điện ảnh không tách rời giáo dục công dân mà là một phương thức giúp người học sử dụng các phương tiện truyền thông một cách có trách nhiệm và hiệu quả.
5. Từ giáo dục điện ảnh đến phát triển nguồn lực sáng tạo
Trong chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, đầu tư cho con người luôn được xem là yếu tố quyết định.
Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy, hệ sinh thái điện ảnh chỉ có thể phát triển bền vững khi được xây dựng trên nền tảng của giáo dục, từ việc hình thành công chúng có năng lực thưởng thức nghệ thuật đến việc phát hiện và bồi dưỡng những tài năng sáng tạo ngay từ lứa tuổi học đường.
Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, việc triển khai sáng kiến “Kiến tạo Điện ảnh trong học đường” không chỉ nhằm tạo thêm một hoạt động ngoại khóa, mà còn thể hiện cách tiếp cận dài hạn trong quá trình thực hiện các cam kết với UNESCO khi tham gia Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo ở lĩnh vực điện ảnh.
Chương trình chiếu phim sáng kiến “Kiến tạo Điện ảnh trong học đường”
Đầu tư cho giáo dục điện ảnh cũng chính là đầu tư cho nguồn nhân lực sáng tạo, cho khả năng đổi mới của xã hội và cho sự phát triển bền vững của các ngành công nghiệp văn hóa trong tương lai.
6. Giáo dục điện ảnh là đầu tư cho năng lực con người
Trong giáo dục hiện đại, giá trị của một môn học không chỉ được đo bằng lượng kiến thức truyền đạt, mà còn ở những năng lực mà người học có thể hình thành sau quá trình học tập.
Ở góc độ đó, giáo dục điện ảnh không đơn thuần giúp người trẻ biết làm phim hay thưởng thức nghệ thuật. Quan trọng hơn, nó góp phần phát triển khả năng tư duy độc lập, năng lực giao tiếp, tinh thần hợp tác, ý thức công dân và sự thấu cảm với con người và xã hội.
Đó cũng là lý do nhiều quốc gia và nhiều thành phố sáng tạo trên thế giới lựa chọn giáo dục điện ảnh như một phần trong chiến lược phát triển văn hóa và con người. Bởi xét đến cùng, giá trị bền vững nhất mà điện ảnh mang lại không chỉ là những tác phẩm được tạo ra, mà chính là những con người được hình thành thông qua quá trình tiếp cận, sáng tạo và đối thoại với nghệ thuật.